زياد موجب تأسف نيست ، بلكه از جهتى موجب خوشحالى است . دوم اينكه تجارب و آزمايشها از نظر عامل زمان ، متفاوت است . برخى آزمايشها از نظر زمان به مدت كمى احتياج دارد ولى برخى آزمايشها [ اين گونه نيستند ] خصوصاً آزمايشهايى كه در مورد جانداران و از نظر زيستشناسى صورت مىگيرد مانند آزمايشهاى داروين در مورد انتخاب مصنوعى اصلح در مورد كبوتران كه چند نسل متوالى در طول تقريباً دو سال بايد بيايند و بگذرند تا نتيجه آزمايش روشن شود . آزمايشهاى جامعه شناسى و تاريخى احتياج به زمان بيشترى دارد ، گاهى بايد يك قرن و دو قرن زمينه يك آزمايش باشد ، زيرا وجود يا عدم عاملى آثارش را پس از دو يا سه يا چند قرن ظاهر مىكند آنچنان كه مثلًا ماشين كه در زندگى ظاهر شد امروز پس از دو سه قرن است كه آثارش را در حيات بشر - البته آثار سوء نشان مىدهد ، يا كمونيسم بايد لااقل يك قرن و در طول سه چهار نسل مورد آزمايش قرار گيرد . حضور و غيبت مذهب هم اينچنين است . اسلام حضور خود را در يك آزمايش سه چهار قرنى مورد آزمايش قرار داد . غياب مذهب هم در دو سه قرن و در طول چند نسل همه به صورت يك آزمايش طولانى دو سه قرنى يك آزمايش است ، يعنى غياب مذهب عملًا پس از دو سه قرن نتيجه خود را ظاهر ساخته است . اكنون مىگوييم ( 1 ) اظهارنظر درباره گذشته دين وآزمايشهاى تاريخى گذشته بايد به اين صورت انجام گيرد كه اولًا دين و مذهب ( و البته مقصود مذاهب توحيدى است كه وسيله انبياى الهى تبليغ شده است ، خصوصاً اسلام كه يگانه دينى است كه عملًا به واسطه تاريخ روشن و كتاب آسمانى محفوظ و سنت قطعى نبوىاش قابل

--> ( 1 ) . اين خود مقدمه مستقل ديگرى است علاوه بر دو مقدمه گذشته ، يعنى اينكه تاريخ لابراتوار آزمايش مسائل اجتماعى است و آزمايش دو گونه است ، ديگر اينكه آزمايشها گاهى قصيرالمدة است ، يكساعته ، يك روزه و دو روزه است ( مثل آزمايش خون ) و گاهى چند قرنى است .